Sinds eind jaren tien van deze eeuw heeft arsenicum in erfgoed algemene aandacht gekregen. Hoewel de aanwezigheid van deze giftige stof in natuurhistorische collecties al veel langer bekend is, groeit nu ook het bewustzijn van de aanwezigheid ervan in bibliotheekcollecties.
Niet-giftige boeken bij het Regionaal Archief Alkmaar
In 2019 kwam vanuit Denemarken het bericht dat er arsenicum was aangetroffen in 16e en 17e -eeuwse perkamenten boekbanden waarvan onderzoek uitwees dat ze groen waren gekleurd met een mengsel van orpiment (arseensulfide) en indigo. Groen was -met name in de 19de eeuw- een populaire kleur om boekbanden en boeksnedes te verfraaien maar ook linnen, leer, leeslinten, titelschildjes en schutbladen werden ermee gekleurd. Het mengsel van orpiment en indigo was erg onstabiel en met het vorderen van de Industriële Revolutie was er grote vraag naar een stabiel en makkelijk te vervaardigen alternatief. Dit alternatief werd in 1814 gemaakt in de Duitse plaats Schweinfurt. Het zogenaamde Schweinfurtergroen is een synthetisch vervaardigd pigment dat chemisch gezien bestaat uit koper(II)arsenaat. Deze groene kleur was een stuk stabieler en goedkoper om te maken maar net zo giftig als zijn voorganger. En hoewel men zich bewust was van de gevaren van arsenicum bleef deze kleurstof tot 1960 populair voor het kleuren van textiel, behang en dus boeken.
Foto: Regionaal Archief Alkmaar
Giftige boeken in het Regionaal Archief Alkmaar?
Sinds de Deense ontdekking in 2019 duiken er wereldwijd in vele boekencollecties boeken op met arsenicumhoudende kleurstof. En hoewel meer dan de helft van de bibliotheekcollectie van het Regionaal Archief Alkmaar bestaat uit boeken van ná 1960, beheert de bibliotheek ook een grote verzameling boeken van voor 1960. Denk aan de collectie incunabelen of de boeken uit de Alkmaarse Librije en de pastoorsbibliotheken. De kans op arsenicumhoudende boeken is dus ook hier aanwezig. En eigenlijk is de vraag niet of ze hier in het archief aanwezig zijn maar welke boeken bevatten arsenicum en hoeveel zijn het er. Het antwoord op deze vraag is niet zo makkelijk te beantwoorden. Het is namelijk niet zo dat alle boeken met groene verf arsenicum bevatten, en arsenicumhoudende verf is ook niet altijd groen. Om zeker te weten of arsenicum verwerkt is in een boek, is het daarom nodig om een detectietest te doen.
0= ongevaarlijk. 0,5/3=voorzichtig mee omgaan. Foto: Regionaal Archief Alkmaar
Veiligheidsmaatregelen
Bij frequente blootstelling aan hoge concentraties kan arseen zeer gevaarlijk zijn. Uit onderzoek van de Koninklijke Bibliotheek is echter gebleken dat het risico op blootstelling aan arsenicum door boeken minimaal is en zich niet via de lucht verspreidt.
Om ervoor te zorgen dat zowel medewerkers als bezoekers niet worden blootgesteld aan arsenicum heeft het Regionaal Archief Alkmaar besloten om enkele veiligheidsmaatregelen te treffen. Boeken die door onze collectiemedewerkers als ‘verdacht’ worden bestempeld gaan naar het restauratieatelier om getest te worden. Van ieder verdacht boek wordt een wrijfmonster genomen dat wordt gecheckt op de aanwezigheid van arsenicum. Als deze test positief blijkt te zijn, krijgt het boek een aparte verpakking met speciaal etiket en bij inzage worden passende maatregelen getroffen.
Door Jean-Marieke Poot
Restaurator Regionaal Archief Alkmaar