Een boeg die tegen de wind en stroming in door het water snijdt, een machinekamer vol zwetende stokers en een rookpluim in het kielzog. Stoomboten roepen allerlei associaties op. In deze periode van het jaar denken we natuurlijk meteen aan Sinterklaas. Stoomschepen zijn nu een zeldzaamheid, maar in de vorige twee eeuwen vormden ze een vertrouwd gezicht op zee en de binnenwateren.

In 1769 vroeg James Watt een patent aan op een vernieuwde, efficiëntere versie van de stoommachine. Het concept bestond al, maar nu kon de machine beter worden ingezet voor industrie en vervoer. Al in de achttiende eeuw werd stoom toegepast op het water en in 1804 reed de eerste stoomlocomotief. Het duurde nog even voordat die eerste toepassingen ook commercieel succes hadden. Stoomschepen kampten bijvoorbeeld met het probleem dat de stookketels en de brandstof veel ruimte innamen. Uiteindelijk gingen de ontwikkelingen snel, de voordelen van varen op stoom waren enorm: het was sneller en niet afhankelijk van de wind.

Het eerste stoomschip verscheen in 1816 in Nederlandse wateren. In 1825 berichtte de Alkmaarsche Courant dat een stoomboot die vanuit Rotterdam was vertrokken, voor het eerst zonder hulp een lastig stuk van de Rijn had doorkruist, het Bingerloch. Vanaf toen konden goederen in zes dagen van Rotterdam naar Mannheim verscheept worden, en binnen acht dagen naar Straatsburg. Daarvoor waren eerder ‘verscheiden weken benoodigd’. Datzelfde jaar werd er ook een pakketlijn opgezet tussen ‘dit Rijk en deszelfs Oost-Indische bezittingen’.

De regio op stoom

Hoewel Nederland achterliep op landen als Engeland, en er tussen 1850 en 1870 slechts 67 stoomschepen onder Nederlandse vlag voeren, maakten ook hier stoomboten hun opmars. Op 24 juli 1826 werd er in de Alkmaarsche Courant voor het eerst gewag gemaakt van het passeren van een stoomboot. De krant noteerde welke schepen Alkmaar aandeden via het Noordhollandsch Kanaal en op 20 juli was de stoomboot genaamd Noord-Holland gepasseerd, die de Z.M. Corvet van Oorlog Attalante van Amsterdam naar het Marsdiep sleepte.

De eerste stoomboten trokken de aandacht. Voormalig onderwijzer Sierk Hennes, die in 1904 zijn jeugdherinneringen opschreef, herinnerde het zich levendig. Zijn hele familie was naar zolder geklommen om te kijken naar de eerste stoomboot die het Alkmaardermeer overstak: ‘Het raam werd geopend om te luisteren naar de werking der machine en het slaan van de radaren in het water, en daar de wind Noord-oost was konden wij zelfs de stank van de rook ruiken die uit de schoorsteen opsteeg.’ Het ging overigens niet altijd soepel. De betreffende boot had regelmatig pech en moest dan door zeilboten worden weggesleept: ‘Het was niet te verwonderen dat het volk de stoomboot “het zieke varken” noemde daar het gillen der stoomfluit en het zuchten der machine, die een buitengewoon leven maakte, het eerst aan dat dier herinnerde.’

Lijndiensten en concurrentie

Door de opkomst van het stoomschip konden vervoersdiensten over water steeds makkelijker op gezette tijden varen. Verschillende lijndiensten deden hun intrede. Sinds 1845 had de rederij van C. & J. Avis al een veerdienst tussen Zaandam en Alkmaar en in 1862 voer schroefstoomboot Dolphijn dagelijks heen en weer tussen Amsterdam en Den Helder. De bekendste stoombootdienst in Alkmaar was de Alkmaar Packet, opgericht door Cornelis Bosman. De dienst schipperde vanaf 1864 passagiers, post en goederen op de lijn Alkmaar-Zaandam-Amsterdam (in 1867 nam de Packet de rederij van de broers Avis over). Er werden ook dagtochtjes aangeboden, zoals naar IJmuiden of de Zuiderzeewerken, en de salonboten konden gehuurd worden voor uitstapjes van bijvoorbeeld verenigingen en schoolreisjes.

De familie Bosman verzorgde sinds 1882 ook de veerdienst tussen Den Helder en Texel, maar stopte daarmee in 1909 nadat in 1908 de eerste veerboot van de Nieuwe Texelsche Stoomdienst (later de TESO) in de vaart kwam. Een geduchte concurrent in de vaart op Amsterdam was de Helderse Eigen Stoomvaart Onderneming Nieuwediep-Amsterdam (ESONA), evenals de Zaandamsche Stoomvaart Maatschappij die in 1900 een lijn Amsterdam-Zaandam opende.

Naast de grotere rederijen als de Packet en TESO, en de stoomschepen van landelijke en internationale rederijen die via het kanaal langs Alkmaar voeren, waren er talloze kleinere ‘stoombootuitbaters’ die schepen door de regio lieten varen. Zij hadden vaak één stoomboot die dagelijks heen en weer voer op een lijn. Ook daar was de concurrentie stevig, zoals Eric Berkhout in De Kroniek: Graft-de Rijp en Schermer prachtig beschreef. Naast de Dolphijn voer vanaf 1866 ook ene H. Zwartsluijs dagelijks tussen Amsterdam en De Rijp. In 1879 opende de Alkmaarsche Stoomvaartvereniging een lijn richting Zaandam. In 1886 werd De Rijper Stoomvaartdienst opgericht, die heel nieuwerewets de vertrektijden aanpaste op de dienstregeling van de treinen. Na achttien maanden ging de maatschappij alweer ten onder ‘weegens ongunstigen financieelen toestand, veroorzaakt door het ongelukkig varen der spoorboot “De Courier”’.

Overigens voeren stoomboten niet enkel door de regio – ze werden in Alkmaar ook geproduceerd en gerepareerd. Bij scheepswerf ’t Hondsbosch aan de Eilandswal, die in 1870 door de Alkmaar Packet werd overgenomen en waar zes schepen van de rederij werden gebouwd. En scheepswerf Nicolaas Witsen, waar men in staalbouw was gespecialiseerd, produceerde ook veel stoomschepen. Naast de kleine en grotere regionale lijndiensten waren er ook internationale initiatieven. In 1922 werd onder veel belangstelling een stoombootonderneming opgericht in Alkmaar die een directe vrachtdienst naar Londen ging verzorgen, onder meer om vlees vanuit het Alkmaarse slachthuis direct aan de Londense markt te leveren.

Uitgevaren

Voor veel lijndiensten was de Tweede Wereldoorlog een zware periode, waarin schepen gevorderd werden en onderdelen en brandstof schaars waren. Na de oorlog haalden schepen met dieselmotoren de stoomboot bovendien steeds vaker in, en vervoer over de weg verdreef de passagiersvaart. De lijndiensten werden een voor een opgeheven, zoals de Alkmaar Packet in 1950 en de ESONA in 1954. Andere bleven bestaan, maar schakelden over op motorboten, zoals de TESO. Wie geluk heeft kan nog een stoomschip tegenkomen, maar een vast onderdeel van het straatbeeld, of beter waterbeeld, zijn ze niet meer. Behalve in Sinterklaastijd!

Verder lezen

• De herinneringen van Sierk Hennes aan onder andere de eerste stoomboot op het Alkmaardermeer zijn gepubliceerd in de Groene Valck, het tijdschrift van de Historische Vereniging Akersloot.
• Over de in Egmond gestrande schepen in 1935 kunt u verder lezen in de Geestgronden van 2008.
• Een belangrijk naslagwerk: de Maritieme geschiedenis der Nederlanden van G. Asaert et. al, 4 dl, 1976-1978.
• L.J.N. Kouwenberg, Alkmaar onder stoom, zo was het: prentbriefkaarten, 1997, in te zien in de studiezaal van het Regionaal Archief.
• W. van ’t Schip, Alkmaar Packet [1864-1952], 1995, in te zien en te leen bij het Regionaal Archief.

Door Lisette Blokker
Regionaal Archief Alkmaar