In 1830 werd de laatste persoon begraven in de Grote Kerk van Alkmaar. Daarmee hield ook het onderhoud van de graven op. In de loop der jaren zorgden verzakkingen ervoor dat een renovatie moest worden opgezet om de zerkvloer te beschermen.

Bij het binnenstappen van de Grote Kerk is er veel te zien. De indrukwekkende architectuur, de prachtige orgels en het glas in lood trekken meteen de aandacht. En niet enkel de pracht en praal is het bewonderen waard, maar ook de zerkenvloer van de kerk. De vloer is bijzonder omdat hij volledig bestaat uit grafzerken, waaronder de graven van de beroemde arts Pieter van Foreest en de dichteres Anna Roemers Visscher. 

De vroegste grafzerken in de Grote Kerk dateren uit de late middeleeuwen. Het was toen gebruikelijk dat er niet alleen op kerkhoven mensen werden begraven, maar ook in de kerk. Begraven worden in de kerk was een statussymbool, aangezien alleen mensen met een goed gevulde portemonnee een begraafplek in de kerk konden betalen. Als je een graf in de kerk wilde reserveren kon je ervoor kiezen om het graf te kopen, of het bedrag in huurtermijnen te betalen. Soms was het zo dat het huurbedrag ook nog door de nabestaanden doorbetaald moest worden. Als de nabestaanden het bedrag niet meer konden betalen kon een graf ‘geschud’ worden om plaats te maken voor nieuwe begrafenissen. Zo werden op eenzelfde plek talloze keren opnieuw mensen begraven. Uit de grafboeken blijkt dat de nieuwe koper of huurder van het graf moest betalen voor het verwijderen van het lichaam van de vorige persoon. De verwijderde resten werden dan geplaatst in een ‘beenderkissie’ of een ‘beenderhok’. 

Stank

Lange tijd bleef begraven worden in de kerk populair, maar in de negentiende eeuw zorgden de begrafenissen voor problemen bij de bezoekers van de kerk. De lijken in staat van ontbinding onder de vloer konden een grote stank verspreiden en produceerden soms zelfs geluiden. De stank van de ontbindende lichamen leidde tot gezondheidszorgen en ethische problematiek, waardoor het begraven in de kerk uiteindelijk verboden werd. In 1830 werd de laatste persoon onder een grafzerk geplaatst in de Grote Kerk. In 1829 werd overigens de eerste persoon begraven op de net nieuw aangelegde Algemene Begraafsplaats aan de Westerweg.

Hoewel met het verbod de stank en ethische kwesties waren opgelost, traden er nieuwe problemen op. Toen begraven in de kerk nog was toegestaan, betaalde de koper van het graf niet enkel voor het graf maar ook voor het onderhoud van het graf. Dit was inclusief het ophogen om verzakkingen van de grafzerk tegen te gaan. Maar na 1830 werd er niemand meer begraven in de kerk en hield ook het onderhoud aan de graven op. Na verloop van tijd ontstonden er steeds meer verzakkingen en oneffenheden in de vloer van de Grote Kerk. Tijdens de grote renovatie van het interieur en exterieur van de Grote Kerk in de jaren 1989-1996 besloot de Hervormde Gemeente Alkmaar dat ook de zerkenvloer van de Grote Kerk baat had bij een grondige renovatie. 

Vloerverwarming

De renovatie van de zerkenvloer die in 1991 startte had als doel om de verzakkingen van de vloer tegen te gaan. Ook moest vloerverwarming worden aangelegd. Makkelijker gezegd dan gedaan, want in totaal gaat het in de Grote Kerk om 1755 grafzerken. Voordat de stenen gelicht konden worden was het noodzakelijk een inventarisatie van de grafzerken op te stellen en elke zerk een unieke werknaam toe te kennen. Ook werd elke zerk gefotografeerd door Joop Elsinga, inspecteur Monumentenzorg van de gemeente Alkmaar. Daarnaast werd er een nieuwe plattegrond van de zerkenvloer getekend waarop elke grafzerk met de unieke werknaam te zien is. Na het aanleggen van de vloerverwarming kon elke zerk zo weer op de juiste plek worden teruggeplaatst. Daarnaast werd besloten om tijdens het renovatiewerk ook een archeologisch onderzoek uit te voeren naar de graven en skeletten. 

Op 25 juli 1994 kon het opgraafwerk beginnen. Om het werkproces overzichtelijker te maken werd besloten om de kerk op te delen in drie verschillende vakken: het koor, het dwarsschip en het schip. Er werd besloten om per vak eerst de grafstenen weg te halen, daarna het archeologisch onderzoek uit te voeren, en vervolgens de verwarming aan te leggen en de grafzerken terug te plaatsen. Het werk verschoof van het ene vak naar het andere vak, zodat het continue voortgezet kon worden. Zo werd in het ene vak archeologisch onderzoek verricht terwijl in het andere vak werkzaamheden aan de verwarming en vloer werden uitgevoerd. Tien maanden lang werd er zo gewerkt aan de renovatie van de zerkenvloer. Opvallend was dat er in deze maanden 22.000 bezoekers naar het renovatie- en onderzoekswerk kwamen kijken. Voor het publiek moet het een opmerkelijk en intrigerend schouwspel zijn geweest.

Interactieve zerkenplattegrond

De publieke belangstelling zorgde ervoor dat de gemeente verschillende onderzoeksverslagen opstelde over de staat van de zerkenvloer. Ook is er onderzoek uitgevoerd naar de genealogische gegevens achter elke grafzerk. Met behulp van verschillende onderzoeken van historicus J. Belonje en de grafboeken van de Grote Kerk is vastgesteld welke personen onder welke grafzerk begraven liggen. 

In een nieuw samenwerkingsproject tussen het Regionaal Archief Alkmaar, de gemeente Alkmaar en Grote Kerk-Theater De Vest worden binnenkort de onderzoeken naar de grafzerken gepresenteerd in een interactieve zerkenplattegrond. 

Door Jos van der Kreeft
Regionaal Archief Alkmaar