De Koninklijke Kaasfabriek Eyssen uit Alkmaar zorgde eind negentiende eeuw voor een revolutie binnen de kaasfabricage. Extreem lang houdbare smeer- en smeltkazen en -kaasjes vonden uiteindelijk hun weg over de hele wereld. Een permanente expositie over dit unieke stukje Alkmaars vernuft is vanaf zaterdag 18 april te bewonderen in het Hollands Kaasmuseum.

Op maandag 2 januari 1967 werd voor het eerst op de vaderlandse televisie een STER-reclameblok uitgezonden. In zwart-wit, want kleurentelevisie zou pas in september van dat jaar worden geïntroduceerd. Adverteerders waren onder andere ‘De Krant’ met als openingszin ‘Zeven seconden geleden begon de reclame in de televisie. U wist het uit een krant’. Het schitterende bestek van GERO werd aangeprezen met ‘verfijnde smaak weerspiegeld’. Ramses Shaffy nam na drie uur zingen een flinke hap van een Kwatta chocoladereep want die was ‘één groot stuk energie’ en ook het Alkmaarse Eyssen durfde het als eerste moedig aan om een geestige televisiereclame te maken: hun filmpje, met de slogan ‘Eyssen Alkmaar, kaas uit de kaasstad’ viel eveneens te bewonderen in het primeur STER-blokje. Kaasdragers vervoerden op hun berrie een mooi gestapelde piramide van kuipjes smeerkaas. Het valt allemaal terug te kijken via het internet. 

Eyssen is net zo nauw verbonden met Alkmaar als de kaasmarkt, de kaasdragers en de Waagtoren. Met name met kuipjes smeerkaas in allerlei varianten timmerde Eyssen aan de weg. Wie tegenwoordig over de Kanaalkade wandelt, ziet nog het indrukwekkende pand met de naam Eyssen in grote stoere letters van boven naar beneden geschilderd op de gevel. Eyssen uitdrukkelijk met een ‘Y’ en niet met ‘IJ’, en daar was goed over nagedacht; vanwege de internationale markt. Aan datzelfde, prachtig gerenoveerde en tot woningen omgebouwde gebouw, hangt ook het indrukwekkende wapenschild nog steeds te pronken. ‘Je maintiendrai’, ik zal handhaven, met de leeuwen en de kroon. Het toont aan dat Eyssen het predicaat koninklijk bezat. Het werd reeds in 1905 verleend door koningin Wilhelmina.

Slimme uitvinding

De oorsprong van de smeerkaas ligt in de negentiende eeuw toen Jan Hendrik Eyssen (1856-1933), boerenzoon uit de Beemster en kaashandelaar in Oosthuizen, een oplossing zocht voor langere houdbaarheid van kaas. Niet alleen in Nederland maar ook in de voormalige koloniën en de tropen kwam steeds meer belangstelling voor die heerlijke, malse Hollandse kaas. Het langdurige vervoer naar die bestemmingen, veelal per schip, zorgde echter voor veel bederf van de exportkaas. 

Aanvankelijk liet Jan Hendrik Eyssen die exportkaas lang rijpen, waardoor vocht werd onttrokken en de kaas minder snel bedierf. Het probleem was nu echter dat men de tanden stuk beet omdat de kazen knetterhard waren geworden. Uiteindelijk ontdekte Jan Hendrik dat je de harde kaas smeuïg kon maken door deze fijn te malen, er boter en water aan toe te voegen en het geheel te verhitten. 
Deze verduurzaamde en toch zachte kaas werd vervolgens in vertinde blikken gegoten waardoor ze jarenlang houdbaar waren en men ook in verre landen van onze ‘malsche, jonge kaas’ kon genieten. Al in 1900 ontving Eyssen voor deze geweldige uitvinding de Medaille d’Or op de Wereldtentoonstelling in Parijs. Een internationale erkenning van formaat. 

Na de uitvinding van de verduurzaamde kaas door Jan Hendrik Eyssen waren de Eyssen-generaties na hem – vanaf 1929 vanuit Alkmaar – op de wereldmarkt actief met smeerkaas en smeltkaas in vele varianten. Smaak, vetgehalte, consistentie en verpakkingen waren constant in ontwikkeling en variant op variant zag het daglicht. Met merken als Eyssen, Slankie en TipTop verwierven zij daarmee nationale en internationale erkenning en hebben daarmee Alkmaar als Kaasstad extra op de kaart gezet.

Nieuwe expositie

In 2008 is kaasfabriek Eyssen in andere handen overgegaan. Veel van de historie van het bedrijf is echter bewaard én in het privébezit gebleven van de familie Eyssen. Inmiddels is het bijzonder uitgebreide en complete bedrijfsarchief ondergebracht als bruikleen bij het Regionaal Archief Alkmaar. Een ander deel, de bewaard gebleven objecten, is geschonken aan het Hollands Kaasmuseum dat is gehuisvest in het Waaggebouw van Alkmaar. Samen met de laatste directeur en eigenaar vanuit de familie, Jan Willem Eyssen, is er nu ook een permanente tentoonstelling gemaakt over de speciale geschiedenis van Eyssen. Door middel van twee schermen wordt in drie talen de unieke historie van Eyssen getoond. De uitvinding, het vroegere en latere productieproces, de export, de handel en de marketing. En de reclame. Verschillende voor het oog bijzonder aantrekkelijke verpakkingen en reclames worden op vrolijke manier getoond in een vitrine.

Cheese-o-matic

Als één van de meest in het oog springende objecten in deze expositie mag hier de zogenoemde ‘cheese-o-matic’ niet onvermeld blijven. In 1959 reisde de directeur van de Bitri scooterfabriek te Dokkum, de heer W. van der Gang, door heel het land met een revolutionair idee. Een kaasautomaat die moest komen te hangen in cafés, kantines en andere publieke gelegenheden. Tijdens een proef in een café in Dokkum was gebleken dat het kleine handige apparaatje een doorslaand succes was. Dit succes bleek echter ook een nadeel te hebben; hoe kon het snel en efficiënt gevuld worden? Waar vind je zo’n grote hoeveelheid voorverpakte kaasjes? Hier bracht Eyssen uitkomst. De scooterfabriek en de kaasfabriek sloegen de handen ineen en in 1960 werd in Dokkum begonnen met de productie van maar liefst duizend ‘cheese-o-matics’. 

Door het inwerpen van een kwartje viel een mooi verpakt blokje smeltkaas van 28 gram uit de machine. Een kaasje in de hand van de hongerige kaasliefhebber die het dan geregeld samen met een goed glas pilsener, oud bruin of neutje met smaak verorberde. Onvoorzien was echter dat het ontwerp niet bestand was tegen bijvoorbeeld werkmannen en boeren en hun grote eeltige werkhanden of studenten die te diep in het glaasje hadden gekeken. Na, laten we zeggen, vijf biertjes kregen deze ook wel trek in een hartig hapje en duwden het kwartje in de gleuf. In hun enthousiasme rukten ze wild aan het handeltje met veel te veel kracht waardoor menig apparaat onklaar werd en een briefje ‘defect’ met een plakbandje erop moest worden aangebracht.

Helaas is de ‘cheese-o-matic’ roemloos uit het cafébeeld verdwenen, maar één bewaard en ongehavend voorbeeld hangt nu toch in de expositie. En wat een feestelijk exemplaar! Prachtige felle kleuren met een kaasmeisje dat je flirtend recht in de ogen aankijkt. Echt opmerkelijk esthetisch aantrekkelijk, helemaal natuurlijk wanneer je uit Alkmaar komt! Heel soms komt er nog wel eens eentje voorbij op Marktplaats. Een gratis tip voor de verzamelaar van mooie decoratieve zaken.     

Door Jesse van Dijl
Regionaal Archief Alkmaar
Met dank aan Joop Brakenhoff
14-4-2026