In het Regionaal Archief Alkmaar worden veel menukaarten bewaard die een interessant perspectief bieden op de eetgewoontes van mensen uit het verleden. De volgende vijf menukaarten geven een mooie indruk van opmerkelijke gerechten maar ook van creatieve vormgeving uit de negentiende en twintigste eeuw. 

Voor mij een bord gelei

Door de geschiedenis heen zijn er altijd gerechten geweest die een trend werden. In de late negentiende en vroege twintigste eeuw was een van de grote foodtrends het plaatsen van eten in gelei. De gelei was vaak hartig en werd gemaakt met bouillon. Bij deze gerechten werd het eten met gelei geplaatst in een cake- of puddingvorm en na het opstijven werd de gelei op een bord geserveerd. Bij het plaatsen van ingrediënten in de gelei kon je het zo gek maken als je wilde, maar een aantal producten kwam het meest voor. Op de menukaart voor een diner in 1916, uit het archief van de prominente Alkmaarse familie De Lange, op afbeelding 3 is bijvoorbeeld te zien dat gasten konden genieten van een galantine met salade. Een galantine is een gerecht waarbij ontbeend vlees wordt samengedrukt tot een ovaalvorm en vervolgens wordt gepocheerd. De galantine werd vaak bedekt met een hartige gelei. Hoewel wij hier tegenwoordig raar van opkijken, was het een populair gerecht uit de tijd.

Naast salade in gelei was ook zalm in gelei een populaire variant, zoals is te zien op afbeelding 1. Op de promotiepartij van de heer G. Blom in 1886 konden gasten genieten van een zalm geserveerd in gelei. Ook opvallend zijn de gebraden kuikens, in deze periode een veel voorkomend gerecht op menukaarten. Vandaag de dag verkopen sommige poeliers nog steeds kuikens, maar zo populair als vroeger is het eten van kuikens niet meer. 

Alternatief einde van Ratatouille

Een andere opvallende menukaart is te zien op afbeelding 4. Het is een met de hand geschreven menukaart uit 1917 uit hetzelfde familiearchief De Lange die er op het eerste gezicht normaal uitziet. Maar bij het bestuderen van de gerechten valt op dat deze van de norm afwijken. Zo zouden gasten bij een van de rondes ‘knaaggedierte met bijbehoorend plantaardig voedsel’ geserveerd krijgen. Blijkbaar waren de gerechten bedoeld als grap bij een bruiloft. De gasten konden zich bijvoorbeeld ook verheugen op ‘een door het bruidspaar in atomen te ontleden nog onbekende substantie’. 

Puzzel het gerecht samen

Merkwaardig is de menukaart op afbeelding 5, die geen enkele vorm van tekst bevat maar in plaats daarvan enkel tekeningen. Het menu was samengesteld voor de viering van het twaalfenhalfjarig huwelijk van Debora de Lange en Adriaan Goekoop in 1919. Het menu bestaat uit twaalf gerechten; dat wordt aangegeven door de kleine figuurtjes die een vlag omhooghouden. Het lijkt de bedoeling dat de gasten aan de hand van de tekeningen van ingrediënten uit moesten vogelen wat elk gerecht was. Zo lijkt bij gerecht nummer 3 een paddenstoelensoep afgebeeld te worden en bij gerecht nummer 6 asperges met aardappelen. De vormgevers hebben duidelijk hun creativiteit gebruikt bij het creëren van de menukaart.  

Feest voor de brandweer

In 1939 werd bij hotel-restaurant London aan het Verdronkenoord 94-96 het vijfentwintigjarig bestaan van het vrijwillige brandweerkorps van Alkmaar gevierd met een feestmaaltijd (afbeelding 2) voor de vrijwilligers. Opvallend is dat er schildpaddensoep op het menu stond. In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd het eten van schildpadden in Europa verboden, maar in de jaren dertig was schildpaddensoep populair en zou dat nog enige tijd blijven. Schildpaddensoep was ook niet goedkoop, aangezien grote schildpadden van buiten Europa geïmporteerd moesten worden. Daarnaast moest de soep door gespecialiseerde chefs bereid worden. Voor de brandweer moet het inderdaad een ware ‘feest-maaltijd’ geweest zijn.

Door Jos van der Kreeft
Regionaal Archief Alkmaar
1-6-2026

Hieronder nog twee menukaarten te vinden in de collectie van het Regionaal Archief Alkmaar.