Aan het begin van de vorige eeuw voeren dagelijks verschillende schepen van de Alkmaar Packet heen en weer over het Noordhollandsch Kanaal. Aan boord handelsreizigers, toeristen, gezelschappen en kinderen op schoolreis. Zo arriveerde in 1925 een groep principieel christelijke dagjesmensen, genietend van citroenlimonade en fanfaremuziek en herkenbaar aan een op hun borst geprikt blauw bloempje.

Het is haast een panoramafoto. Een overzichtsplaat gemaakt vanuit het raam van de eerste etage van een pand aan de Kanaalkade. Het moet ongeveer ter hoogte van het huidige adres nummer 40 zijn. Aan de overkant van het kanaal wat woonhuisjes tussen bomen in de Karnemelksebuurt. De chocoladefabriek van Ringers is net gebouwd maar valt juist buiten het kader links. Windgraanmolen ’t Roode Hert staat stoer aan de horizon met haar gezeilde wieken in de korte ruststand, de molenaar zit vast te eten of doet misschien wel een tukje. Daarnaast typische industriële bebouwing van de ‘Huidenzouterij, Vellenblooterij, Wolhandel’ van J.J. Bak aan de Noorderkade. Vooral huiden van geslachte schapen werden hier verwerkt tot halffabricaten voor leer- en textielindustrieën. De hoge bakstenen schoorsteen is de uitlaat van de stoommachine die toebehoorde aan de Firma Joh. F. Morra waar hulpmest werd gemaakt. Verder in het water aan de kade wat rustende vrachtvletten. Wat zal het af en toe apart hebben geroken aan die kant van het Noordhollandsch Kanaal.

Sierlijke salonboot

Aan ‘onze’ kant van het tafereel een behoorlijk andere situatie. Een sierlijke salonboot met daarop en daarin en daarvoor honderden poserende personen. Dames, heren, meisjes en jongens, allemaal gekleed in keurige zomerjurken en nette pakken. Dassen om, mantels aan en strohoeden op. Enkelen houden glimmende blaasinstrumenten vast en iedereen kijkt heel geconcentreerd in de lens van de camera. Het toevallig langs de Kanaalkade passerende publiek, dat uiteraard niet tot het bootgezelschap behoorde, staat keurig en geïnteresseerd te wachten zodat de fotograaf zijn klus kan klaren. Ook zij zijn, met hun fietsen, kinderwagen, bolhoed en hondje als bijvangst mooi meegenomen op deze prachtplaat.

De vier rails van twee sporen in het met klinkers bestrate wegdek behoren toe aan het industriespoor voor onder andere de overslag. Ze vormen samen met de kanaalkades en de lijnen van bijvoorbeeld de nokken van de daken en de reling van het schip een strak lijnenspel naar de verdwijnpunten aan de horizon; een schitterend voorbeeld dat als casus zou kunnen dienen binnen een les van de beschrijvende meetkunde.

Scherpe kwaliteit

De zwart-wit opname – feitelijk moet het natuurlijk een bijzonder kleurig tafereel zijn geweest – is onderdeel van de glasplaatnegatievencollectie van in totaal 148 exemplaren uit de nalatenschap van de bekende fotograaf Abram Joseph Bonda. Bonda leefde van 1872 tot 1928 en sinds 1910 werkte hij in en vanuit zijn speciaal daarvoor nieuw gebouwde winkelpand aan de Oude Prinsweg 11 in Bergen: de Eerste Bergensche Boekhandel. De nering staat er nog steeds en er worden ook nog steeds heel mooie boeken verkocht. De hier gepubliceerde foto is de enige uit Bonda’s collectie die is gemaakt in Alkmaar, alle andere platen zijn genomen in Bergen, Bergen aan Zee en eentje in Schoorl.

Het glasplaatnegatief meet 13 bij 18 centimeter en heeft nog altijd een bijzonder heldere en scherpe kwaliteit. Het mooie is dat nu de plaat gedigitaliseerd is er heel diep op ingezoomd kan worden waardoor allerlei ongelofelijk interessante en aansprekende details zichtbaar worden. Details die Bonda hoogstwaarschijnlijk zelf nooit heeft kunnen bekijken! U kunt dit overigens zelf doen via de beeldbank van het Regionaal Archief; uren kijkplezier. Twee van de details die onmiddellijk de aandacht opeisen zijn de spandoeken met teksten die aan het schip zijn gehangen. Met wat

inspanning valt daar op de linker ‘Drink niet om der kinderen wil’ te lezen en op de rechter ‘Alcohol is hersenvergif’. We zijn hier opeens getuige van een groep geheelonthouders, dat moet haast wel. Mensen die uit volle overtuiging en principe geen alcoholische dranken gebruiken, geen slokje bier, laat staan een druppel jenever.

Geheelonthouding

Gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw was er onder brede lagen van de bevolking van Europa en de Verenigde Staten een stroming ontstaan die alcoholgebruik resoluut afzwoer. Het was een tegenreactie op een ander maatschappelijk fenomeen; excessieve problematische alcoholconsumptie als verdoving van de pijn van het zware, uitzichtloze en troosteloze leven. Vooral arbeiders en hun gezinnen leefden en werkten onder bijzonder slechte omstandigheden waardoor drankgebruik en -misbruik enorme vormen aannamen, met alle verschrikkelijke gevolgen van dien. Dit moest veranderen en worden doorbroken. Het bekendste voorbeeld is natuurlijk de drooglegging of Prohibition die tussen 1920 en 1933 van kracht was in de VS. Het totaalverbod op productie en verkoop van alcohol met alle onbedoelde gevolgen van dien.

In Nederland ging het niet zo ver maar talloze anti-alcoholverenigingen en -bonden schoten als paddenstoelen uit de grond. Uiteraard net zo verzuild als alle andere aspecten van de Nederlandse maatschappij in die jaren. Zo werd reeds in 1881 de Nederlandsche Christelijke Geheelonthouders Vereniging (N.C.G.O.V.) opgericht, in 1887 de Algemene Nederlandse Geheel-Onthouders Bond, de Rooms-Katholieke variant heette Sobriëtas (matigheid), en er was een liberale Volksbond tegen Drankmisbruik. Nog een beroemde was de Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Sterken Drank; de Blauwe NV. Leden van de verenigingen en bonden waren vaak herkenbaar door het speldje dat ze droegen op de linker revers van hun jas; de blauwe knoop of het blauwe bloemetje. Elke vereniging had zijn eigen blauwe variant.

Subcultuur

Bij het lezen van historische kranten uit die jaren valt onmiskenbaar op dat er nogal sprake was van overmatig alcoholgebruik en de treurige gevolgen daarvan. Een enorm aantal artikelen is eraan gewijd, het ene nog treuriger dan het andere. Ook de rechtbankverslagen tonen diverse straffen opgelegd aan arme, vechtende, overspel plegende, schreeuwende, stelende en slopende alcoholisten. De strafmaten liepen uiteen, maar boetes van vijf gulden of daarvoor in de plaats, wanneer geld niet voor handen was, vijf dagen hechtenis (!) waren geen uitzondering. Diezelfde kranten vertellen gelijktijdig met regelmaat over allerlei bijeenkomsten, muziekuitvoeringen, tentoonstellingen en bijvoorbeeld sportwedstrijden voor juist het tegenovergestelde, de geheelonthouders. Het was een echte subcultuur.

En zo bladerend door de kranten werd al vrij snel en eenvoudig een verhelderend artikel aangetroffen in de Heldersche Courant die eveneens via het Regionaal Archief is te raadplegen. In de editie van zaterdag 8 augustus 1925 valt onder andere dit te lezen: ‘Begunstigd door prachtig zomerweer, had op Donderdag 6 Aug. j.l. de boottocht naar Schoorldam en Alkmaar plaats, uitgeschreven door de afd. Helder der Nat. Chr. Geh.-Onth. Vereeniging. Hiervoor was de “Prinses Juliana” van de Alkmaar Packet afgehuurd, welke voor deze gelegenheid met eenige spreuken, was opgetuigd.’ Er volgt een vrolijk en leuk verslag van de trip, over de muziek die door de meevarende Christelijke Oranje Harmonie werd gespeeld, over de blauwe bloempjes die werden verkocht en over de bezoeken aan de natuur van Schoorl en de stad Alkmaar. En dan de volgende zin: ‘’s Avonds half zeven vertrok de boot weder uit Alkmaar, nadat eerst een foto hiervan was gemaakt, welke in “Noord-Holland in Woord en Beeld” zal worden geplaatst.’ Dit moet natuurlijk wel onze mooie foto van Bonda zijn!

Natuurlijk is gezocht in het tijdschrift Noord-Holland in Woord en Beeld of de foto terug te vinden was, maar helaas, tevergeefs. Vermoedelijk is hij nooit geplaatst in de lokale en regionale pers vanwege andere, gewichtigere nieuwsfeiten in die dagen. Vandaar ook dat nu alsnog, na 101 jaar en een paar dagen rijpen, deze alcoholvrije schitterende opname door Bonda met trots aan u wordt geserveerd. Dat verdient hij!

Krantenartikelen in Heldersche Courant

Oproep voor de reis:
https://kranten.archiefalkmaar.nl/issue/HC/1925-07-16/edition/null/page/3

Verslag van de reis:
https://kranten.archiefalkmaar.nl/issue/HC/1925-08-08/edition/null/page/9?query=zomerweer%20boottocht&period=1925&sort=relevance

Door Jesse van Dijl
Regionaal Archief Alkmaar
25-08-2026