De Otter: bier bottelen aan de Kooltuin

Aan de Kooltuin bestaat eind negentiende en begin twintigste eeuw ook al een plek om een lekker biertje te drinken. Bij bierknijp De Otter, in het tweede pand vanaf de hoek Torenburg, wordt bier uit Amsterdam en Haarlem gebotteld. En voor de niet-alcoholdrinkers is er limonade met prik.

Er zijn rond 1900 veel zaken die zowel mineraalwater als bier bottelen. Want flessen spoelen, vullen, afsluiten en etiketteren is voor bier en gazeuse limonade vrijwel hetzelfde werk. En koolzuur is voor beide bereidingen nodig. De Otter aan de Kooltuin is een van die mineraalwaterfabrikanten en bierbottelarijen. Waar de naam precies vandaan komt is niet met zekerheid te zeggen. Maar dat het pand al lange tijd deze naam draagt is duidelijk. In november 1863 openen H. Lans en Zoon in ‘het huis van ouds genaamd De Otter’ aan de Kooltuin een bierbottelarij.

Kooltuin 1905
De hoek van de Kooltuin (rechts) en Torenburg (links) rond 1905. Met voor De Otter twee poserende meisjes. Fotograaf onbekend. Collectie Regionaal Archief Alkmaar (FO 1005981).

Moderne bierkelder

Ze proberen door ‘nette en prompte bediening’ het vertrouwen te winnen van de Alkmaarders en nodigen ze in de krant uit één van de ‘met roem bekende’ bieren te komen drinken. In de jaren 1870–1880 verandert de bottelarij een aantal keer van eigenaar. In 1872 weet bijvoorbeeld een zekere L. Elzas het pand te kopen voor 2.615 gulden (in die tijd bijna vier jaarlonen van een timmerman). Er vinden in deze periode ook verbeteringen en moderniseringen plaats. Het pand verkeert in goede staat en is welbekend onder Alkmaarders. Er wordt een nieuwe bierkelder aangelegd met stenen stellingen, een put en aflopende waterlozing. En er is een bierzaal, waar gedronken kan worden. 

Dan komt in 1884 bierhandelaar Jan Otter senior in beeld. Met deze toepasselijke achternaam – zij het vermoedelijk toch toeval – vraagt hij bij burgemeester en wethouders van Alkmaar een vergunning aan om sterke drank te verkopen ‘in het klein’. Dus aan publiek in plaats van handelaren. Zijn zoon, die eveneens Jan heet, krijgt het vak mee. Hij trouwt in 1893 met Grietje van der Haagen. En háár vader, Johannes van der Haagen, bestiert café De Houtlust (later bekend als Koekenbier) aan de Kennemerstraatweg. In hetzelfde jaar opent Jan Otter junior naast zijn vader, op de hoek van Kooltuin en Torenburg, een winkel in wijnen en likeuren.  

Door geneeskundigen aanbevolen

De bierbottelaar adverteert regelmatig in de krant, bijvoorbeeld in 1884 en 1885 met een speciale extra stout op fles. Het duurt niet lang voordat Jan Otter senior zichzelf ‘agent der brouwerij Amstel voor Alkmaar en omstreken’ kan noemen. Tot in het begin van de twintigste eeuw bottelen de agenten de flessen nog zelf. Zo bottelt Jan Otter eind negentiende eeuw de biertjes die we nu nog graag drinken al op de Kooltuin, zoals Amstel Bockbier. 

Naast het agentschap voor Amstel is Jan in 1898 inmiddels ook agent voor de Haarlemse brouwerij Het Hert. Aan de Kooltuin schenkt hij het ‘door meer dan duizend geneeskundigen aanbevolen’ Lans' Extra Stout. Ook is Jan Otter een betrokken burger. Hij bekleedt een bestuursfunctie bij de Alkmaarse IJsclub en mengt zich in discussies over verbeteringen in de stad. Zo is hij voorstander van het plan om de Kooltuin te dempen uit hygiënisch oogpunt. 

vijftigjarig bestaan van de Amstel Brouwerij
Ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Amstel Brouwerij bieden honderd Amstel-agenten in 1920 aan de directie een klok aan. Jan Otter is één van hen. De klok wordt geplaatst in de directiegang van het hoofdkantoor van Amstel aan de Mauritskade in Amsterdam. Fotograaf onbekend. Heineken Collection (16288 en 16692).

Stoommachine

In de eerste jaren van de twintigste eeuw komen vernieuwende technieken om de hoek kijken en laat Jan Otter senior 25 lampen installeren, een noviteit die de krant haalt. Ook het bottelen gaat inmiddels machinaal. Hij laat bovendien geen kans op reclame voorbijgaan. Over een praalwagen van Otter in een optocht schrijft de krant in 1905 dat ‘Cambrinus (een mythisch figuur, ‘koning van het bier’, red.) op een gemakkelijke stoel zat met een glas, gevuld met edel gerstenat, in de hand. Vóór hem stond een reusachtig vat, dat evenals heel den wagen rijkelijk was getooid met hop’.
 
In 1910 volgt de vergunningsaanvraag om een mineraalwaterfabriek te beginnen op een perceel aan de Spanjaardstraat. Om de hoek bij De Otter. De bierbottelaar is van plan hier een ‘locomobiele stoommachine van zo’n vier paardenkracht’ met machines voor mineraalwaterfabricatie te plaatsen. Niemand maakt bezwaar en de gemeente gaat akkoord onder de voorwaarden dat de inrichting in drie maanden voltooid en in werking is, en dat de schoorsteen minstens twaalf meter boven de werkvloer uitsteekt.

vervallen panden
De panden op de hoek van Kooltuin en Torenburg raken in vervallen staat. Circa 1959. Fotograaf onbekend. Collectie Regionaal Archief Alkmaar (RAA011014248).

Parkeerplaatsje

In de jaren twintig overlijden zowel Jan Otter senior, in 1922 op tachtigjarige leeftijd, als Jan Otter junior, in 1923 op 54-jarige leeftijd. Maar eind jaren twintig draait De Otter nog steeds. Juniors weduwe Grietje zet de zaak voort en verkoopt limonades ook buiten de Kooltuin. Ze blijft tot 1953 op de Kooltuin wonen en vertrekt dan naar Heiloo. Tot in de jaren zestig blijft

panden in jaren 80
De panden die zijn gebouwd in de jaren tachtig op de plek waar ooit De Otter heeft gestaan. Circa 1980. Fotograaf onbekend. Collectie Regionaal Archief Alkmaar (FO1005990).

De Otter een populair café onder bezoekers van binnen en buiten de stadsgrenzen. De Leidse studenten houden er bijvoorbeeld graag hun ‘ontgroeningsceremoniën’. Maar de twee panden op de hoek van de Kooltuin en Torenburg raken uiteindelijk in slechte staat en vallen ten prooi aan saneringsplannen. Ze worden gesloopt en in 1969 komt er een klein parkeerplaatsje voor terug. In de jaren tachtig wordt de ruimte weer benut voor wonen en worden er nieuwe huizen gebouwd op de plek van Kooltuin 1 en 2. Deze panden staan er tot op de dag van vandaag.

Door Tessa Free
Regionaal Archief Alkmaar
12-10-2026

Blauwdruk behorend bij de vergunningsaanvraag uit 1910
Blauwdruk behorend bij de vergunningsaanvraag uit 1910 van Jan Otter voor de aanleg van een mineraalwaterfabriek aan de Spanjaardstraat. Collectie Regionaal Archief Alkmaar (Archief van de gemeente Alkmaar 1816-1919, inventarisnummer 600A, pp. 166-168).

test