Het tulpenfortuin van een Alkmaarse kastelein

Binnenkort staan ze weer volop in bloei; de kleurrijke bollenvelden in de polders. De tulpen die voor enkele euro’s menig huishouden zullen vinden, gingen in de zeventiende eeuw voor hele andere bedragen over de toonbank. Honderden guldens neerleggen voor een zeldzame tulpenbol was in die tijd niet ongebruikelijk. En wie op tijd was ingestapt, kon met een beetje geluk een fortuin verdienen aan de in- en verkoop van de grijzige, uiachtige bollen.

 

Verspreiding in de Republiek

De tulp, oorspronkelijk afkomstig uit Centraal-Azië, was halverwege zestiende eeuw geïntroduceerd in West-Europa. De Vlaamse geleerde en botanicus Carolus Clusius teelde de planten rond 1600 in de Hortus Botanicus in Leiden. Achter de poort van de hortus experimenteerde hij met de bollen. Het kweken van nieuwe variëteiten was niet moeilijk, maar kostte wel veel tijd. Dat leidde tot schaarste die de bollen duur maakten.
De tulp was daarom niet alleen wetenschappelijk maar ook financieel interessant. Het duurde dan ook niet lang voordat ze uit de Leidse hortus werden gestolen en vervolgens verder verspreid raakten. Zo ontdekten steeds meer mensen de bloem, die snel in populariteit steeg. Rond 1620 waren ze vrijwel in elke stad te vinden, ook in Alkmaar.

 Tulp van veilinglijst uit gescande boek Wageningen   
De hier afgebeelde Viceroy was de duurste bol die onder de hamer ging. Het boek is digitaal door te bladeren via de website van de Wageningen Universiteit.

Zeldzame exemplaren

Wouter Bartelmiesz Winkel, kastelein van De Oude Schuttersdoelen in Alkmaar, raakte al relatief vroeg geïnteresseerd in de tulpenhandel. Waarschijnlijk handelde hij al in 1634, nog voordat de grote groep speculanten de markt overvloeide. Drie jaar later bereikte de tulpengekte haar hoogtepunt.
Zijn vroege start, wat geluk en zijn verstand van de handel zorgde ervoor dat Wouter een tulpenverzameling van kwaliteit op kon bouwen. In het voorjaar van 1636 bezat hij zo’n zeventig tulpen in verschillende variëteiten, waaronder enkele zeldzame exemplaren. Een van de waardevolste bloemen uit zijn verzameling was een Viceroy, een tulp met witte bladeren en paars strepenpatroon.

Het kweken van bloemen met dit soort patronen was een langzaam proces; het werd veroorzaakt door een virus in de bol en was alleen te vermeerderen door het delen van de bollen. De bloemen met prachtige patronen waren enorm gewild in de Republiek van de zeventiende eeuw. Wouter Winkel had meerdere van dit soort exemplaren in zijn bezit.

Begraafakte van Wouter Bartelmiesz  

Rijkdom in de grond

Wat Wouter onderscheidde van andere handelaren, was dat hij de bollen daadwerkelijk bezat. Zijn rijkdom bestond niet louter op papier, maar zat in de grond van zijn tuin. De bollen bleven in de grond zitten, tot het tijd was om te rooien. Omdat sommige variëteiten zo gewild waren, werden de bollen soms al verkocht voordat zij überhaupt een bloem hadden opgeleverd. Ondertussen was het gebruikelijk dat de bollen veelvuldig van eigenaar wisselden. Het bezit bestond zo uit niet meer dan een stukje papier, met daarop de veronderstelde leverdatum en het berekende gewicht in azen (0,046 gr) genoteerd. Deze promesse of optie werd steeds weer doorverkocht. Daarbij konden de prijzen flink oplopen zonder dat één van de verkopers echt een bol of bloem in handen had gehad.

Uitsnede obligatie Huybert Willemsz Doncker

Veiling in Alkmaar

Wouter Winkel heeft zijn opgebouwde tulpenfortuin zelf nooit omgezet in guldens. Hij overleed in 1636, waarschijnlijk aan de pest die toen rondwaarde. Zijn vrouw Elisabeth Harmans Cop was waarschijnlijk enkele jaren eerder overleden. Hun zeven kinderen bleven achter, drie van hen kwamen terecht in het weeshuis in Alkmaar. De Weeskamer gaf, na het rooien, sorteren, wegen en opnieuw planten van de bollen, in december 1636 toestemming tot verkoop. Het zag er goed uit voor de wezen: op het moment van de verkoop had de tulpengekte een hoogtepunt bereikt. Sinds Wouters overlijden waren de prijzen van de bollen meermaals verdubbeld.

In de zaal van de Nieuwe Schuttersdoelen kwamen op vijf februari 1637 van heinde en verre mensen bijeen voor de veiling. Wouter Winkel had niet de allermooiste tulpen in zijn bezit gehad, maar wel een aantal exemplaren die de moeite waard waren om naar Alkmaar af te reizen. De veiling van zo’n zeventig bollen leverde in totaal 90.000 gulden op. Omgerekend naar huidige waarde was de opbrengst meer dan een miljoen euro. Gedeeld door de zeven kinderen van Wouter en Elisabeth was dat een opbrengst van 13.000 gulden per kind. Door de veiling werden ze steenrijk: een ambachtsman verdiende in een jaar ongeveer 200 gulden.

Oude Schuttersdoelen  Prijslijst

Helaas voor de wezen, bestond hun rijkdom alleen op papier. Kort na de veiling stortte de tulpenmarkt in. Er waren inmiddels zo veel mensen die een slaatje wilden slaan uit de handel in tulpenbollen, dat er simpelweg meer verkopers waren dan kopers. Bovendien waren zelfs de zeldzaamste bollen voor velen bereikbaarder geworden, omdat die telkens weer vermeerderd waren. De meeste kopers waren speculanten zonder kapitaal. Met bollen die soms nog maar vijf procent van hun oude waarde opbrachten, konden zij de rekening van de veiling niet betalen. Na het ineenstorten van de markt, bleef de tulp populair maar de exorbitante prijzen waren verleden tijd.

Pamflet tegen tulpenhandel   stilleven met tulpen in de hoofdrol

Economische bubbels

De tulpengekte wordt door economen vaak aangehaald als eerste ‘bubbel’ op de markt. Het instorten van de markt met de gewilde bollen is veel vergeleken met andere hausses op de beurs, zoals de internetzeepbel en de kredietcrisis. Er zijn er ook die paralellen zien tussen het al maar groeiende succes van de cryptomunt als de Bitcoin en de tulpenhandel. De tijd zal ons leren of zij gelijk krijgen met deze vergelijking.

Meer lezen?

Als je meer wilt lezen over de tulpenmanie kan dat in dit artikel, ‘Tulpenmanie in Alkmaar’, door Marlies ten Berge en Harry de Raad in de Oud Alkmaar van 1 april 2009. Ook in dit boek is meer informatie te vinden: M. Dash en A. Abeling, Tulpengekte: over de speculatiegolf die de tulp in 17e-eeuws Nederland veroorzaakte (Utrecht: Het Spectrum, 1999).

Door Sophie van Aardenne

test