In de afgelopen 150 jaar zijn er honderden schepen te water gelaten aan de Eilandswal in Alkmaar. Een groot deel van deze schepen vaart vandaag de dag nog steeds, het waren stuk voor stuk kwaliteitsproducten uit Alkmaar die de tand des tijds goed doorstaan hebben. Deze boten werden gebouwd op de scheepswerf Nicolaas Witsen, een begrip in de nationale en internationale botenwereld.

In 1856 werd het terrein aan de Eilandswal aangekocht met het doel er een scheepswerf te beginnen. In de afgelopen decennia werd de scheepswerf omgevormd tot een winterstalling, en een werkplaats voor onderhoud, reparatie en refits van schepen. Anno 2021 is er nog altijd een nautisch centrum gevestigd met Witsen in de naam op het terrein van de voormalige scheepswerf.

Een rijk botenarchief

In 2020 werd het bedrijfsarchief geschonken aan het Regionaal Archief Alkmaar. Het archief toont de rijke historie van de werf. Het telt dertig meter aan tekeningen en documentatie over de bouw van de honderden schepen die er in zo’n anderhalve eeuw van de helling gleden. Naast de bouwtekeningen zijn ook vele stukken bewaard over de bouw zelf, de verkoop en de reparaties aan schepen. Dit alles gaat vergezeld van zeer uitgebreid fotomateriaal waarmee de bouw van boten goed gedocumenteerd is.
De historische tekeningen en documenten werden zo’n twintig jaar geleden tijdens een verbouwing ‘herontdekt’ onder de vloer van het kantoor van de werf. Sindsdien is het archief zorgvuldig geordend en bewaard. Liefhebbers van boten raadplegen het regelmatig om oude vaartuigen weer in originele staat te kunnen herstellen.

Een van de fraaie stukken uit het archief is de kopie van de aankoopakte van het terrein uit 1856. Ook het dossier ‘Prins Bernhard’ is uniek te noemen. Als er iets goed bewaard is gebleven, is het wel de veelzijdige informatie over de bouw van de ‘Budi’ (kleine olifant). Dit schip werd door het Nederlandse bedrijfsleven in 1961 aangeboden aan Prins Bernhard ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag.

Motorjachten en baggerschuiten

De boten die op de werf van Witsen gemaakt werden, liepen nogal uiteen. Een schip van Witsen kon een luxe motorjacht zijn, maar ook een baggerschuit, een ponton, een veerpont, een blusboot, een reddingsboot, een garnalenkotter, een politievaartuig, een sleepboot, een rondvaartboot, een roeiboot, een koepraam of zelfs een woonark. Alles wat kon varen, kon naar wens gebouwd worden. Met hout deed men minder, maar soms verliet er ook weleens een houten schip de werf.
Witsen was gespecialiseerd in staalbouw, en een aantal jaren werd er geëxperimenteerd met het maken van verschillende aluminium-constructies. In 1952 werd een geheel uit aluminium vervaardigde passagiersboot te water gelaten. Zoiets was nog niet eerder in Nederland gebouwd. Deze boot, de ‘Aulanko’, was bestemd voor een hoteleigenaar in Zuid-Finland, die de ‘Aulanko’ wilde gebruiken om de vele gasten vanwege de Olympische Zomerspelen, rond te varen over de Finse meren. In 1956 werd een aluminium draadvleugelboot gebouwd, de ‘Witvis’. De boot was bedoeld voor een Amerikaan die ermee wilde vissen voor de kust van Florida. De boot had veel bekijks, maar tot serieproductie is het nooit gekomen.

Nicolaas Witsen

De naam van de scheepswerf is in de afgelopen anderhalve eeuw meerdere malen gewijzigd. Altijd kwam de naam van de zeventiende-eeuwse Nederlandse cartograaf Nicolaas Witsen in de bedrijfsnaam voor. Nicolaas Witsen (1641-1717) was een beroemde scheepsbouwkundige die een standaardwerk schreef over scheepsbouw: ‘Aeloude en hedendaegsche Scheepsbouw en Bestier’. Deze achtergrond maakt zijn naam natuurlijk een logische keuze voor de bedrijfsnaam van een botenbouwer. Nicolaas Witsen was ook burgemeester van Amsterdam.
Enige verwarring bracht de naam soms wel teweeg. Vaak werd gedacht dat de eigenaar van de werf Witsen heette. In de loop der jaren werd daarom de naam van de toenmalige eigenaar toegevoegd aan de bedrijfsnaam, zoals: ‘N.V. Scheepswerven Nicolaas Witsen & Vis’, of ‘N.V. Scheepswerf “Nicolaas Witsen”, voorheen W.F. Stoel & Zoon’. Meneer Vis en meneer Stoel werden dan ook regelmatig aangesproken als meneer Witsen.

Toevallig ligt Nicolaas Witsen in de buurt van Alkmaar begraven, in Egmond aan den Hoef. Zijn grafsteen is nog te bezichtigen in de Slotkapel. Het buitenverblijf van de broers Witsen in Egmond aan den Hoef heette ‘Tijdverdrijf’. Witsen genoot blijkbaar zo van deze omgeving dat hij daar ter ruste wilde worden gelegd.

Is uw schip van Witsen?

Ruim achthonderd foto’s van de firma Nicolaas Witsen zijn al geruime tijd te zien in de beeldbank van het Regionaal Archief. Het bedrijfsarchief met de bouwtekeningen is ook via de website te raadplegen. Inzien kan op dit moment alleen nog op de studiezaal.

Vermoed u dat uw schip er een van Witsen kan zijn? Grasduin eens in de online catalogus van het Regionaal Archief Alkmaar en misschien komt u de boot tegen. Het bedrijfsarchief is helaas verre van compleet. De meeste dossiers betreft de jaren ’50-’80 van de 20e eeuw. Er zijn veel bouwtekeningen en calques aanwezig, met name uit de periode 1950-1989. Grote kans dat wanneer uw boot in die periode gebouwd is, er iets te vinden is over de bouw (tekeningen) of de aanschaf van materialen en het interieur (administratie).
Natuurlijk is het ook interessant om uit te zoeken of er iets te vinden is over dat ene familielid dat bij Witsen gewerkt heeft. Personeelsgegevens zijn slechts zeer sporadisch aanwezig, en uitsluitend voor de periode 1948-1983.

Door Corine de Maijer en Jeltsje Stobbe

Literatuuropgave:
‘A thing of beauty is a joy forever’ : 150 jaar scheepswerf Nicolaas Witsen / Harry de Raad en Joop Vroon. – In: Oud Alkmaar, jrg. 30 (2006), nr. 2, p. 1-24